بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی

26 ژوئن 2020

بقعه شیخ صفی الدین اردبیلی واقع در شهر اردبیل در سال 2010 در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده است. شیخ صفی‌الدین اردبیلی، عارف و شاعر، جد شاه اسماعیل اول موسس سلسله صفویان است. او بنیانگذار طریقت صوفیانه صفویه (از فرقه‌های مذهب شیعه اسلامی) است. پس از مرگ شیخ صفی نوادگان او بر مزارش و در کنار خانه و خانقاه وی بنایی باشکوه ساختند. این مجموعه، بزرگ‎ترین و کامل‎ترین خانقاه فرقه صوفیه است. برای تکریم شیخ صفی‌الدین، نوادگان او به ویژه شاهان صفوی به مرور زمان این مجموعه را توسعه دادند. مجموعه شیخ صفی‌الدین اردبیلی با در بر گرفتن بخش‌هایی با کارکردهای گوناگون یک شهر فشرده را تداعی می‌کند. از جمله این کارکردها می‌توان به مسجد، کتابخانه، مدرسه، بازار، مقبره، حمام، آب‌انبار، آشپزخانه، نانوایی و چند اداره و خانه اشاره کرد. سه برج گنبد در این مجموعه به چشم می‌خورند. قدیمی‌ترین آنها برای یادبود شیخ صفی الدین ساخته شده و بزرگترین گنبد الله‌الله است. شاه اسماعیل اول و مادرش و همچنین شهدای جنگ چالدران که اولین جنگ بین صفویان و عثمانی‌ها بود نیز از افراد مدفون در این مجموعه هستند. برای برجسته نشان دادن هفت مرحله عرفان صوفی، مسیری که به حرم شیخ صفی می‌رسد از هفت قسمت تشکیل شده است. جدا از چله‌خانه که مکانی برای اجرای مناسک معنوی صوفیان بوده؛ قندیل‌خانه یک تالار مستطیل شکل نورانی است که در گذشته قندیل‌های تالار را برای عبادت و همچنین حفظ کردن و تفسیر قرآن روشن می‌کردند. سال‌ها بعد با دستور شاه طهماسب اول فرشی عظیم برای پوشاندن کف تالار بافته و قرینه آن بر سقف بنا با طلا به شکلی قرینه تصویر شد. قالی مورد نظر هم‎اکنون در موزه ویکتوریا و آلبرت لندن به عنوان نفیس‌ترین قالی دوره صفوی و با نام قالی اردبیل نگهداری می‌شود. سقف مطلا نیز در زلزله‎ای فروریخت و سقف فعلی بنا ایجاد شد که دارای نقاشی‌های طلایی رنگ است. چینی‌خانه با سقف لانه‌زنبوری و طاق‌های آویزان طلایی رنگ نیز زینت‌بخش محل نگهداری کلکسیون ظروف چینی شاه عباس اول است. جنگ دو ساله بین ایران و روسیه تزاری منجر به انعقاد قرارداد ترکمنچای شد و به دنبال آن دولت روسیه تعدادی از کتب دست‌نویس و همچنین ظروف چینی را از مجموعه شیخ صفی الدین اردبیلی به روسیه برد که بسیاری از این آثار اکنون در موزه آرمیتاژ نگهداری می‌شوند.