نگاهی به تاریخ معماری در ایران

19 مارس 2020

نویسنده: کاترین اعظمی؛ کارشناس ارشد مدیریت فرهنگی و میراث ناملموس

 

معماری ایرانی جلوه‌گاه عمده فرهنگ و هنر مردمان این سرزمین از دوره باستان تاکنون بوده است؛ سازه‌هایی با کاربری‌های گوناگون که از دوران باستان تاکنون با از سرگذراندن تحولات بسیار، از جنبه‌های گوناگون به ویژه تعریف فضاهای کاربردی و تزئینات وابسته به معماری تکامل یافته تا جایی که هر یک در نوع خود اثری منحصربفرد و قابل بازدید به شمار می‌روند؛ چه از منظر ساختار و چه از نظر آرایش و زیبایی به طوری که بسیاری از شرق‌شناسان و ایران‌شناسان جهان، شکوه این آثار را ستوده‌اند.

 

معماری در ایران در دو دوره پیش از اسلام و دوره اسلامی قابل بررسی است. معماری پیش از اسلام به دو سبک «پارسی» و «پارتی» تقسیم می‌شود:

سبک پارسی: نخستین شیوه معماری ایران از روزگار هخامنشیان تا حمله اسکندر (سده 6 ق.م تا سده 4 م) است. طراحی فضاهای چهارگوشه با تالارهای ستوندار، ساخت بنا روی سکو، درون‌گرایی، استفاده از سقف‌های چوبی، بهره‌گیری از سنگ بریده و پاک‌تراش، بهره‌گیری از پایه‌ستون و سرستون، آرایش سردرها و بهره‌گیری از کاشی‌لعابدار در فضای داخلی از ویژگی‌های اصلی این سبک است.

سبک پارتی: معماری رایج در دوره اشکانیان به سبک پارتی معروف است. گوناگونی در طرح‌ها، قرینه‌سازی در کاخ‌ها و نیایشگاه‌ها، درون‌گرایی، افزودن ارتفاع بنا، بهره‌گیری از طاق‌های خمیده و گنبدی، گوشه‌سازی در زیر گنبدها، استفاده از مصالح بومی مانند سنگ لاشه، خشت و آجر و تزئینات گچبری تنها بخشی از ویژگی‌های این سبک معماری است.

 

معماری ایران از صدر اسلام تا سلجوقی (قرن 1 تا 5 ه.ق)

معماری در ایران به رغم گسترش قلمرو اسلام تا مدت‌ها همچنان بر عناصر گذشته متکی بود. پس از آن هنرمندان مسلمان با تکیه بر عناصر هنری گذشته، بویژه هنر ساسانی و با الهام از روح اسلامی، معماری ایران را رونق تازه‌ای بخشیدند و بناهایی مانند مسجد، مدرسه، پل، کاروانسرا و قلعه ایجاد شد.

در آغاز حکومت اسلامی احداث مسجد در مقایسه با سایر بناهای اسلامی اهمیت بیشتری داشت و مساجد معمولا به شکل ساده ساخته می‌شدند. در این دوره شاهد بکار‌گیری و توسعه نخستین نمونه‌های «مقرنس» – تزئینات آویزه‌ای شکل که با آجر، گچ، سنگ، کاشی و چوب ساخته می‌شوند- به عنوان بخشی از آرایه‌های تزئینی وابسته به معماری هستیم که مقرنس کار شده در گنبد قابوس گرگان در قرن چهارم هجری از نخستین نمونه‌های آن است. همچنین رباط ماهی یا چاهه سرخس مربوط به همین قرن نیز دارای تزئینات «آجرکاری» و «گچبری» است که آغازی بر تزئین کاروانسراهای متأخر بویژه در عهد سلجوقی و ایلخانی به شمار می‌رود.

 

معماری ایران از سلجوقیان تا پایان عصر تیموری (قرن 5 تا 9 ه.ق)

دوره سلجوقیان (قرن 5 ه.ق) از دوره‌های درخشان معماری ایران است. در این زمان و با رونق مدرسه‌سازی، مدارس زیادی در شهرهای بغداد، نیشابور، مرو، ری و جرجان (گرگان کنونی) ایجاد شدند. در این دوره نقشه بناها اغلب چهار ایوانی و تزئینات مهم آنها آجرکاری و گچبری بود. – ایوان به نشستگاهی بلندتر از اطراف خود گفته که معمولا در بخش بیرونی بناها ساخته می‌شوند. ایوان‌ها از سه طرف بسته و از یک طرف بازند و به صورت فضاهای ورودی و خروجی ساخته می‌شوند.- همچنین ایجاد بناهای گوناگون مانند مساجد، مدارس، آرامگاه‌ها و کاروانسراها توسعه پیدا کرد. عظمت و شکوه معماری عصر سلجوقی در مسجد جامع اصفهان کاملاً مشهود است. گرچه مسجد جامع اصفهان ابداعات هنری 15 قرن دوره اسلامی را در خود گرد آورده، اما مهمترین و زیباترین بخش این مجموعه منحصر به فرد، متعلق به عصر سلجوقی است. جالب است بدانید که کاربرد کاشی به عنوان عامل تزئینی در بنا از پایان قرن 4 ه.ق معمول شد و از قدیمی‌ترین نمونه‌های آن می‌توان به کاشی‌های دو برج خرقان قزوین مربوط به دوره سلجوقی اشاره کرد.

در دوره ایلخانی (قرن 7 ه.ق) معماری با حفظ اسلوب دوره سلجوقی و ادامه سبک چهار ایوانی وارد مرحله جدیدی شد؛ ایوان‌ها مرتفع و کم عرض و دیوارهای بناها باریکتر شدند. در این دوره تزئیناتی چون گچبری، کاشیکاری و آجرکاری با مهارتی خاص زینت بخش بناها شدند. محراب مساجد جامع اصفهان، ارومیه و اشترجان اوج هنر گچبری را در این دوره نشان می‌دهند.

در عهد تیموری (قرن 9 ه.ق) شیوه تزئین با «کاشی معرق» – که طرح آن‌ها برش خورده و در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند- رواج و به حد اعلای خود رسید. مساجدی مانند گوهرشاد مشهد، مسجد کبود تبریز، مدرسه خرگرد خراسان و همچنین بناهای ساخته شده در بخارا و هرات، نشان‌دهنده برجستگی هنر کاشیکاری و کاربرد آن در بناهای مذهبی هستند.

در این دوره همچنین ناحیه خراسان در شرق ایران، نقشی مهم در توسعه معماری داشته است. خراسان منشأ بسیاری از نوآوری‌ها در معماری بوده که به تدریج از آنجا به سایر نقاط انتقال یافت. طرح «دو ایوانی» نخستین بار در خراسان مورد استفاده قرار گرفت. مساجد زوزن، گناباد و فرومد به سبک دو ایوانی از نخستین بناهایی هستند که در آنها تزیین کاشی فیروزه‌ای با تلفیق آجر به کار رفته است.

 

معماری ایران از صفویان تا دوره معاصر

قرن 10 و 11 هجری را دوران شکوفایی هنر اسلامی در ایران دانسته‌اند. در این دوره با حمایت شاهان صفوی، معماری به حد اعلای توسعه و تکامل رسید. اغلب بناهای دوره صفوی مانند مساجد، مدارس و کاروانسرها به شکل چهار ایوانی بنا شدند و استفاده از کاشی معرق و هفت‌رنگ -که با قالب مربع شکل تهیه و لعاب داده می‌شوند و به طور معمول نیز از هفت رنگ در طراحی آن‌ها استفاده می‌شود- برای تزئینات رونق فراوان یافت. خطاطی و خوشنویسی روی کاشی نیز در آرایش بناهای مذهبی عمومیت پیدا کرد. در این دوره احداث ساختمان‌های عام‌المنفعه مانند پل، حمام، مدرسه، آب انبار و مخصوصاً کاروانسرا فزونی یافت، از جمله کاروانسرای امین‌آباد اصفهان، کاروانسرای ده‌بیده در جاده اصفهان-شیراز، کاروانسرای عباسی و … .

پس از انقراض صفویان سبک معماری که در دوران صفویه به اوج رونق و شکوفایی خود رسیده بود، همچنان ادامه یافت ولی شکوه سابق را نداشت. کاخ خورشید کلات نادری در استان خراسان رضوی (دوره افشاریه) و مجموعه وکیل شیراز (دوره زندیه) از شاخص‌ترین بناهای این دوران هستند.

از معماری دوره قاجار نیز بناهای بسیاری به جای مانده که می‌توان به مسجد نبی قزوین، مجموعه بناهای حاج علی‌آقا در کرمان، مسجد امام، مسجد و مدرسه سپهسالار و کاخ گلستان در تهران اشاره کرد.

معماری معاصر: این دوره از سال 1300 ه.ق آغاز شده و تا امروز ادامه دارد. در این دوره بناها به صورت تلفیقی از معماری باستانی ایران و معماری غربی ساخته شدند، مانند عمارت شهربانی تهران، کاخ مرمر و ساختمان پستخانه؛ و یا کلا از شیوه معماری مدرن بهره می‌برند.